31-12-2024

2024 is inderdaad het turbulente jaar geworden, dat eind 2023 werd voorspeld. De ontwikkelingen buiten Nederland met diverse oorlogen en toenemende spanningen tussen landen zetten een extra druk op de binnenlandse politieke en maatschappelijke ontwikkelingen. Net zoals de ingrijpende verkiezingsuitslagen in landen als de VS en Duitsland, die ook in de nabije toekomst nog grote gevolgen zullen hebben.

In dit jaaroverzicht beperken we ons tot Nederland.

Polarisatie

De toenemende polarisatie, zoals die al voor 2024 waarneembaar was, is verder toegenomen. Dat lijkt met name het effect te zijn van de verkiezingsuitslag van 22 november 2023. Aan de ene kant gingen kiezers van PVV, BBB en NSC (samen 64 zetels) ervan uit dat er in Den Haag ingrijpende veranderingen zouden plaatsvinden. Zowel in de bestuurscultuur als de aanpak van grote maatschappelijke problemen. En dat vond niet of amper plaats. Ook niet na het aantreden van het nieuwe kabinet. Hoewel wel met de mond beleden was er in de praktijk (nog?) weinig van te merken. Dat kwam mede door de hevige internationale ontwikkelingen en de gevolgen van de verkiezingen van het Europese Parlement, die de vrijheidsgraden binnen Nederland nog verder beperkten.

Aan de andere kant bleken met name PvdA/GroenLinks en D66 maar niet te kunnen verwerken dat de PVV/Wilders ineens naar het centrum van de macht was opgeschoven. Zoals eind 2023 al gezien kon worden deden ze dat op een manier, waarbij ze de kiezers van de PVV met verschillende bewoordingen diskwalificeerden. Met niet alleen als gevolg dat die kiezers zich nog sterker tegen links gingen afzetten, maar dat het – net zoals op 22 november 2023 het geval was – het een aanbeveling werd om ook expliciet de PVV te steunen.

De ontwikkelingen op belangrijke dossiers, zoals klimaatverandering, landbouw/visserij, immigratie/asiel, woningbouw, zorg en bestaanszekerheid, deden de spanningen in de samenleving verder toenemen.

Formatie

Hoewel Plasterk in zijn column in 2023 nog geschreven had, dat het eenvoudig zou moeten zijn om een kabinet te vormen met PVV, VVD, NSC en BBB bleek dat in de praktijk dus minder makkelijk te gaan. De aanvankelijke opstelling van de VVD om het kabinet te gaan gedogen verdween als sneeuw voor de zon, door de slechte peilingen van de VVD. Alleen door in het kabinet te stappen als vice-premier kon Yeşilgöz haar leiderschap van de VVD overeind houden.

En de gesprekken over de grondwet werden ook snel – na de ruime vakantie – afgerond, omdat Wilders daarbij elke toezegging deed die de anderen wilden. Maar de problemen kwamen er zowel op inhoudelijke punten als bij de personele invulling van het kabinet.

Wat de inhoudelijke punten betreft bleek bij de NSC-fractie toch de meeste weerstand te zijn om de benodigde compromissen te sluiten, die nu eenmaal nodig zijn bij formatie-onderhandelingen. Dat lag deels aan het feit dat meerdere NSC-fractieleden eigenlijk gruwden van een samenwerking met de PVV/Wilders. Dat was al te merken aan de uitslag van de verkiezing van de Kamervoorzitter, waarbij zeker 10 leden niet op Bosma hadden gestemd.

Dat zorgde er o.a. voor dat in het uiteindelijke regeerakkoord een aantal belangrijke onderwerpen als vrije kwesties werden geformuleerd.

De personele invulling was een veel groter obstakel dan bij eerdere formaties. Dat kwam door twee belangrijke punten:

• Noch NSC, noch VVD stemden in met Geert Wilders als premier. Alleen door van het premierschap af te zien kon Wilders ervoor zorgen dat het kabinet er kwam.
• Omdat het vervullen van een functie voor de PVV in provincies of gemeentes voor 2023 gegarandeerd zorgde voor een verslechtering van je loopbaankansen waren er weinig PVV-ers met bestuurservaringen in de politiek.

Hoewel een deel van de worstelingen over dit onderwerp achter de schermen gebeurde, zorgde datgene wat er wel naar buiten kwam bij de formatie voor onrust, die weer terugsloeg op de formatie zelf. Het zorgde er zelfs voor dat de onderhandelingen een tijdje werden gestopt.

Bij de keuze voor de premier kwam dit ook al samen. Plasterk bleek de “makkelijkste” optie, maar – zeker gezien zijn ervaringen tijdens de formatieonderhandelingen – aarzelde hij om die positie in te nemen. Het enige andere haalbare alternatief was Mona Keijzer. We weten inmiddels hoe dat afliep.

Ten aanzien van de meeste andere posities koos men noodgedwongen (althans voor politiek Den Haag) voor een aanpak, waarbij het veel minder ging om politici die een bewindspositie door trouwe dienst verdienden, maar om deskundige buitenstaanders.  Ook als ze geen lid waren van één van de vier formerende partijen.

Daardoor trad het kabinet pas in de lente van dit jaar aan. Net op tijd om te zorgen dat Mark Rutte secretaris van de NAVO kon worden.

Kabinet

Zowel de heftige internationale als nationale ontwikkelingen zetten een extra druk op het nieuwe kabinet. Hoewel er plannen waren die kiezers van de vier deelnemende partijen positief beoordeelden, bleek het in de praktijk vrijwel onmogelijk te zijn om ze in te voeren. Er was grote tegenstand vanuit de linkerkant van de kamer, maar ook vanuit de instituties in Nederland, die vooral geleid werden door bestuurders met sympathie voor D66, PvdA of GroenLinks. Ook de ontwikkelingen binnen de EU zorgden voor extra complicaties. Dat kwam door de uitslag van de Europese Parlementsverkiezingen van 9 juni.

De uitslag van die verkiezingen was, niet alleen in Nederland, een bevestiging van de trends die overal in Europa al eerder waren te zien. Een ruk naar rechts. In Nederland had de PvdA in 2019 (met Timmermans als lijsttrekker) nog 19% gehaald. Daar kwam de combi PvdA/Groen Links niet aan. En de PVV, die toen maar 4% had gehaald (doordat FVD toen 10% haalde), bevestigde de trend van de laatste maanden in de peilingen.

De uitslag van die verkiezingen over heel Europa zorgde ook voor een enorme puzzel voor de regeringsleiders t.a.v. de vorming van de Europese Commissie. Met name wie de voorzitter zou gaan worden. De wisseling van de wacht in het Europese Parlement en de impasse rondom de samenstelling van de Europese Commissie zorgden ook voor vertragingen in Nederland bij het voorgenomen beleid.

Dit leidde er o.a. toe dat de begrotingsbesprekingen voor 2025 in de zomer zeer stroef verliepen. Niet alleen tijdens die besprekingen, maar ook tijdens en na de Algemene Beschouwingen liep het kabinet langs de rand van de afgrond.

Steeds meer werd, gezien de internationale ontwikkelingen, aangedrongen op een nationaal kabinet. Mede door die internationale ontwikkelingen was vrijwel iedereen het erover eens dat nieuwe Tweede Kamerverkiezingen weer voor uitstel zouden zorgen en per saldo niets zouden oplossen.

Slotsom

Daarmee eindigt Nederland politiek en bestuurlijk in een nog grotere impasse dan waarin het zich eind 2023 bevond. Nog meer werd men ervan overtuigd dat het systeem, zoals het in Nederland (en de meeste andere democratieën) was opgetuigd, eerder het probleem was dan de oplossing.

In diverse landen had dat al tot extra onrust geleid met ingrijpende consequenties. Waarbij in de kern de bevolking zich los wilde maken van de impact van Europese en nationale beslissingen, waardoor de menselijke maat verloren ging. En het lijkt erop dat ons in Nederland in 2025 hetzelfde te wachten staat. Niet voor niets hebben degenen die in de zorg werken aangekondigd zelfstandig de helft van de formulieren die ze moeten invullen, niet meer te doen. Een voorbeeld dat bij andere beroepsgroepen ook navolging lijkt te gaan hebben, waarbij men de van boven opgelegde bureaucratie van zich wil afwerpen.

Wat is het toch triest, dat de partijen tijdens de kabinetsformatie begin dit jaar niet inzagen hoe de ingrijpende ontwikkelingen in binnen- en buitenland, en de gevolgen van de Europese Parlementsverkiezingen, anno 2024 een nieuwe aanpak vereisten. En over hun eigen schaduw gingen springen, in het belang van Nederland en de Nederlanders. En dan door de wijze waarop de regering gevormd werd en de posities werden ingevuld hadden laten zien dat er echt een ingrijpend andere bestuurscultuur was aangebroken.

Dat lijkt de laatste kans geweest te zijn om nog goedschiks tot veranderingen te komen.

Ondanks de zeer sombere conclusies en vooruitzichten wens ik u een gezond 2025 met de wens dat u in uw relatie tot uw naasten en degenen met wie u een band hebt, geluk en bevrediging blijft vinden. Want juist in zulke sombere tijden is het belangrijk om voor de mensen die dicht bij u staan, goed en opofferend te zijn.

Leestijd: 3 minutenDe kaart is van de grootste partij per stembureau. Gemaakt door Stichting Politieke Academie, Joost Smits & NRC.

Column in NRC

Al heel lang beschrijf ik dat in Nederland een veenbrand woedt. En sinds de zomer van 2022 kondigde ik de aardbevingen in Nederland al aan. Die vonden plaats op 15 maart 2023 (BBB 19%) en 22 november 2023 (PVV 24%)

Maar de beste beschrijving van de onderliggende processen las ik in deze column van Arjen van Veelen in NRC. Ik hoop dat de boodschap bij de lezers van NRC (en heel veel anderen) overkomt. Want anders zullen er nog veel zwaardere aardbevingen plaats vinden. Met zijn toestemming plaats ik hierbij de geweldige column van Arjen van Veelen:

“Ze zeiden dat ze zich verweesd voelden; we schrapten hun buslijnen. Ze zeiden dat ze ontworteld raakten; we flexibiliseerden hun banen. Ze mompelden dat ze vereenzaamden; we verhoogden hun parkeertarieven, verkochten hun huisarts aan de hoogste bieder en verpatsten halve woonblokken aan BlackRock.

Ze zeiden dat ze hielden van de driekleur, wij trokken een vies gezicht. Ze draaiden de vlag wanhopig ondersteboven, we keken nog viezer. Ze zeiden dat ze terug wilden naar de tijd toen je nog een huis kon betalen; we noemden hun verlangen ‘nostalgisch’.

Ze zeiden dat hun kinderen naar school moesten met lege trommels; we troostten ze met een regenboogvlag. Ze vroegen om isolatie van hun tochtige huurhuizen; we gaven onszelf een gratis zonnepaneel.

We verminkten hun landschap met windmolens, datacenters, distributiedozen. We dwongen boeren hun kuddes te vermenigvuldigen; toen hun megastallen eenmaal klaar waren zeiden we: haal ze maar weer neer.

We noemden ze klimaatontkenners, maar we bleven zelf gewoon vliegen. We dronken sojamelk; we bleven vliegen. We blokkeerden de A12, we bleven vliegen. Op het vliegveld sjouwen moderne koelies onze koffers.

We knepen het sap uit de samenleving met lean management. We bezuinigden het hardst op schoonheid, warmte, troost. Ze vroegen om waardige banen; we gaven ze na tien jaar flexibele dienst een doosje Merci.

Ze gingen schreeuwen om troost en warmte; we kapittelden die tokkies om hun taalgebruik. ‘Inclusie’ gold alleen de eigen kring, zelden de afgehaakten. We boden nederig onze excuses aan voor het slavernijverleden dat kleefde aan de 1 procent rijksten van eeuwen geleden. We vingen uiterst gastvrij honderdduizenden asielzoekers op in de buurten waar wij zelf gelukkig niet woonden. We attendeerden het volk attent op het feit dat hun kinderfeest racistisch was.

We bouwden geestdriftig aan een logistieke economie die draaide op honderdduizenden halfslaven. In de distributiedozen en op de schepen lieten we ze buffelen voor ons webshopgenot. We bejubelden de migrant, de open grenzen: we hielden zielsveel van onze stationsschoonmakers, paprikaplukkers, pakketbezorgers, afwassers – nee, sorry, geen vast contract.

We lieten afgedankte arbeidsmigranten in de vrieskou slapen, doopten hen ‘niet-rechthebbend’. Wie klaagden over buitenslapers die piesten in het portiek, noemden we racisten. Toen sommigen inderdaad racistisch werden, zeiden we ‘zie je wel’. En we schroefden hun eigen risico omhoog.

We bedachten de schuldenindustrie, we stimuleerden verslaving aan online gokken. We experimenteerden met valse fraude-algoritmes in migrantenwijken. We beknibbelden op rechtshulp. We mangelden tienduizenden kwetsbare burgers: deze grootste racistische operatie sinds de koloniën noemden we eufemistisch ‘toeslagenschandaal’. Alle rechtsstatelijke bolwerken deden er ijverig aan mee, van Belastingdienst tot aan de Raad van State. Wie erop wees, moest weggepest. Toen het toch uitkwam, zeiden we: sorry, zo hadden we het niet bedoeld. Maar we ruimden de zooi niet op.

We ruimden nooit onze zooi op. Daar stonden we boven. We wierpen blikjes in prullenbakken om ze te laten opvissen door anderen. We vervuilden de lucht, we vergiftigden het water, ondergroeven de aarde voor gas.

We leerden de kinderen niet meer lezen. We slaagden er niet in de jeugd te beschermen.

Maar we hadden het goed. We vlogen. We smulden. We lazen de kwaliteitskrant. We zagen: er gaan heus wel eens dingen mis, maar er gaat ook heel veel goed!

Want we hadden dit land naar ons eigen beeld herschapen. We hadden de samenleving gesegregeerd op basis van het universiteitsdiploma. Met huizen voor hoger opgeleiden, verzekeringen voor hoger opgeleiden – politiek voor hoger opgeleiden.

We kregen decennialang onze zin: dat noemden we het feest van de democratie.

Luisteren naar lobbyisten noemden we ‘de polder’. Referenda negeerden we als de uitkomst niet beviel. We kozen keer op keer een historicus die loog en zich dat niet herinnerde.

We bouwden een samenleving die zo guur en duur werd dat mensen godbetert het krijgen van kinderen gingen uitstellen.

We sloegen onze hand voor de mond toen we de uitslag zagen, werden wakker in een guur land. Om daarna met de hand, heel even, over de eigen boezem te wrijven. Om vervolgens weer verder te gaan met vingerwijzen. Het kwam door SBS6, door het verkeerde verháál, door het zuivere kwaad, de wolf in schaapskleren.

Nooit waren wij het kwaad. Nooit kwam het door ons, dat was ondenkbaar. Nooit kwam het door de mensen die al die jaren, direct of indirect, aan de touwtjes zaten: wij, de mensen die al door zoveel morele en rechtsstatelijke ondergrenzen waren gezakt, dat het alleen maar mee kon vallen als we eens niet meeregeerden.”